تازا ترين
  • *پوري دنيا ۾ ڪورونا وائرس سبب متاثرن جو انگ ساڍن 6 لکن کان وڌيڪ ٿي ويو*
  • *ٻين ملڪن مان ايندڙ شهرين کي هوٽل ۾ قرنطينه ڪيو ويندو (آسٽريلوي وزيراعظم) ڀارت جو 23 ارب امدادي پيڪيج جو اعلان*
  • *برطانوي وزيراعظم بورس جانسن، ان جي هيلٿ سيڪريٽري به وائرس ۾ ورتل، موجوده صورتحال تي ٽرمپ ۽ شي جن پنگ ۾ رابطو*
  • *ٽنڊو محمد خان ۾ شهري کي ڪورونا وائرس جو شڪ ظاهر ٿيڻ کانپوءِ سندس گهر کي قرنطينه قرار ڏنو ويو*
  • *ڦل ۾ لاڪ ڊائون جي ڀڃڪڙي ڪرڻ تي پوليس ٻن دڪاندارن کي گرفتار ڪري ورتو*
  • * ٻانڌي: شهر جي پيٽروليم شيون وڪرو ڪندڙ دڪان کي باهه لڳي وئي، فائر برگيڊ طلب * ٻانڌي: باهه تيزي سان ڀروارن دڪانن طرف وڌڻ لڳي، دڪاندارن ۾ خوف*
  • *قاضي احمد ويجهو رند برادري جي ٻن ڌرين ۾ زمين جي مالڪي تان هلندڙ تڪرار تان هڪ ٻئي مٿان فائرنگ، هڪ ڄڻو زخمي*
  • • قاضي احمد ويجهو رند برادري جي ٻن ڌرين ۾ هلندڙ تڪرار تان هڪ ٻئي مٿان فائرنگ جي ڏي وٺ* ڳوٺ خميسو رند ۽ سوڀو رند ۾ ٻنهي ڌرين ۾ زمين جي مالڪي تان تڪرار سبب فائرنگ جي ڏي وٺ *
  • *لوئردير ۾ ڪورونا وائرس سبب عورت فوت ٿيڻ کانپوءِ سمورو ڳوٺ قرنطينه ۾ تبديل*
  • *پني عاقل ۾ ڪورونا وائرس سبب فوت ٿيندڙن جي دفنائڻ جي ذميواري ميڊيڪل ٽيم حوالي*
  • *اڳوڻي وزيراعظم شاهد خاقان عباسي پاران راهداري ضمانت لاءِ اسلام آباد هاءِ ڪورٽ ۾ درخواست * ڪراچي جي احتساب عدالت ۾ پيش ٿيڻو آهي، عدالت ضمانت نه ٿيڻ جوڳا وارنٽ جاري ڪيا آهن: درخواست* رستي ۾ گرفتاري جو خدشو آهي، راهداري ضمانت منظور ڪئي وڃي: شاهد خاقان عباسي*
  • *خانپور پوليس جي ڪارروائي: مهينو اڳ مڇيءَ جي فارم تان اغوا ٿيل پورهيت کي بازياب ڪرائڻ جي دعويٰ
  • **ڪورونا سبب ملڪ نازڪ صورتحال مان گذري رهيو آهي، وائرس کي منهن ڏيڻ لاءِ قوم کي متحد ٿيڻو پوندو:خورشيد شاهه * وزيراعظم معاملي تي سنجيدگي جو مظاهرو ڪري: سکر ۾ احتساب عدالت ٻاهران ميڊيا سان ڳالهيون *ڪورونا وائرس سڄي دنيا جيان پاڪستان ۾ به تباهي مچائي ڇڏي آهي، جنهن کي شڪست ڏيڻ لاءِ قوم کي متحد ٿيڻو پوندو *
  • *ملڪ ۾ ڪورونا جا 29 نوان ڪيس: انگ 1408 ٿي ويو*
  • *حيدرآباد ۽ ڪنڌرا ۾ ڪرنٽ لڳڻ جي واقعن ۾ نوجوان فوت، نينگر زخمي*

سج گرهڻ جون حيران ڪندڙ حقيقتون ۽ موهيندڙ چهرا سج گرهڻ بابت روايتون ۽ وهم اجايا آهن، پر ڏسڻ وقت احتياطي اپاءِ لازمي وٺڻ گهرجن ……ترجمو: زوهيب سومرو

سج گرهڻ تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن چنڊ مدار ۾ ڦيرو ڏيندي سج ۽ ڌرتي جي وچ ۾ اچي وڃي ۽ پوءِ سج جي روشنيءَ کي روڪي چنڊ پنهنجو پاڇو ڌرتيءَ جي گولي تي ڇڏيندو آهي. ايئن چنڊ جي پاڇي سان ڌرتيءَ تي ڏينهن جو به رات ٿي ويندي آهي. ٽنهي جي سڌي قطار ۾ اچڻ سان پورو سج گرهڻ (Total Solar eclipse) ٿيندو آهي، پر جزوي سج گرهڻ (Partial solar eclipse) ۽ گولائين گرهڻ (Annular solar eclipse) پويان ٻيا کوڙ سارا ڪارڻ آهن. حقيقت ۾ اهو آسماني ميڪانيات (Celestial mechanics) ۽ وقت جو حسين اتفاق آهي، جنهن ڪري گرهڻ برپا ٿيندو آهي. ساڍا 4 ارب سال کن اڳ جڏهن چنڊ ٺهيو، تڏهن کان اهو ڌرتي (سياري) کان وٿيرڪو ٿيندو پيو وڃي، سائنسدانن جي اندازي موجب هر سال اٽڪل 1.6 انچ يا 4 سينٽي مينٽر جيتري وڇوٽي ٿيندي آهي. آگسٽ 2019ع ۾ پورو سج گرهڻ ٿيو هو، تنهن وقت ڌرتيءَ کان پري چنڊ آسمان ۾ ان جاءِ تي اچي بيٺو، جتي چنڊ جي سائيز سج جيتري ٿي وئي، ايئن چنڊ پويان سج سڄو سارو لڪي ويو ۽ پورو گرهڻ ٿيو، پر سدائين ايئن نه ٿيندو آهي. اڄوڪو، يعني 26 ڊسمبر 2019ع وارو سج گرهڻ اصل ۾ گولائون گرهڻ يا باهه واري چوڙي(Ring of fire eclipse) آهي. ايشيا جي ڪجهه ملڪن ۾ جزوي ۽ ٻين ملڪن ۾ وري گولائين گرهڻ جو منظر برپا ٿيو، پر ايئن ڇو ٿيندو آهي؟ سج گرهڻ 4 قسم آهن. پورو، گولائون، جزوي ۽ هائبرڊ (ٻهروپيو) گرهڻ.
پورو سج گرهڻ: 86 لک 4 هزار ميلن تائين پکڙيل پيٽ وارو سج پتڪڙي چنڊ جي ڀيٽ ۾ 4 سئو ڀيرا وڏو آهي، وري چنڊ جي ڀيٽ ۾ ڌرتيءَ کان 4 سئو ڀيرا وڌيڪ پري به آهي. بيضوي نموني چوڌاري چڪر ڏيڻ جي ڪري انهي فاصلي ۾ گهٽ وڌائي ٿيندي آهي، يعني ڌرتيءَ کي چنڊ ڪڏهن گهڻو ويجهو ته ڪڏهن پري ٿيندو آهي. فلڪياتي جسمن جي ڦيري ۽ فاصلي واري لڪير ان وقت ٽٽندي آهي، جڏهن سج، چنڊ ۽ ڌرتيءَ جي هڪ سڌي قطار ٺهي وڃي. هونئن ته نئين چنڊ جو نظر اچڻ تمام گهڻو ڏکيو هوندو آهي، ان لاءِ عيد وارو چنڊ واضح مثال آهي. پر گرهڻ جي موقعي تي سج جي ڊسڪ کي پوري طرح سان پسمنظر ۾ لڪائڻ کانپوءِ اهو نئون چنڊ نروار ٿيندو آهي. سائنسدانن پوري سج گرهڻ جي ايوريج 18سال ٻڌائي آهي، مطلب انهي عرصي ۾ ڪنهن نه ڪنهن خطي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پورو سج گرهڻ ٿيندو آهي. پوري سج گرهڻ جا 2 پاڇا ٿيندا آهن، امبرا چنڊ جي پوري ۽ مرڪزي پاڇي کي سڏيو وڃي ٿو، ان جاءِ تي سج جي روشني پوري طرح ختم يا کڻي ايئن چئجي ته رڪجي ويندي آهي. پوري گرهڻ وقت سج جي روشني چنڊ تي مخروطي شڪل ۾ پوندي آهي، انهي چڪر ۾ چنڊ جو پاڇو به ڌرتيءَ تي مخروطي شڪل ۾ ڪرندو آهي. چنڊ جي انهي پاڇي جي پاڙ کي امبرا يا پورو پاڇو سڏيو ويندو آهي. امبرا کي وري جزوي پاڇي (Penumbra) جو ويڪرو گهيرو هوندو آهي. شيشي ۾ گاسيلٽ وجهڻ وقت دڪاندار جيڪا ڪرنڊي استعمال ڪندو آهي، اها پاڙ ۾ سنهي ۽ مهڙ تائين ٿوري ٿوري ويڪري ٿيندي ويندي آهي، پوري سج گرهڻ وقت به سج جي چنڊ تي روشني ۽ ڌرتيءَ تي چنڊ جو پاڇو ان ڪرنڊي جهڙو هوندو آهي. پنمبرا جي پاڇي جو منهن تمام ويڪرو هوندو آهي. پوري سج گرهڻ دوران بنيادي طور تي چنڊ جو امبرا يا پورو پاڇو ڌرتيءَ جي فضا سان ميلاپ ڪندو آهي. انهي ٿورڙي گهڙي ۾ به هڪ خوبصورت منظر ڏسڻ لاءِ ملندو آهي، اهو آهي سج جو ڪورونا. اهو سج جو ٻاهريون يا ڇيڙي جو حصوآهي. پوري سج گرهڻ جي عمر تمام ٿوري هوندي آهي، ساڍا 7 منٽن تائين به ان جو جٽاءُ ٿيڻ وڏي ڳالهه آهي.
جزوي سج گرهڻ: جزوي سج گرهڻ تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن چنڊ جي اڳيان اچڻ کانپوءِ ڌرتيءَ تي پنمبرا يا جزوي پاڇو پوندو آهي، اهڙي حالت ۾ سج جو ٿورو يا گهڻو حصو ضرور ظاهر هوندو آهي. البته سج جو ڪيترو حصو بچي ٿو، اهو ان وقت جي گرهڻ جي حالتن تي ٿو. عام طور تي پنمبرا ڌرتيءَ جي قطبي خطي تي پنهنجي جهلڪ ڏيندو آهي، جيڪڏهن ڪو علائقو قطبي خطن کان ٻاهر آهي ۽ پوءِ به پنمبرا جي زون ۾ آهي، تڏهن به ان علائقي ۾ به سج جي ننڍڙي ڪٻ کان وڌيڪ گرهڻ نظر نه ايندو، جزوي گرهڻ وقت چنڊ ۽ سج وچ ۾ هزارين ميلن جيتري وٿي اچي ويندي آهي، اهڙي حالت ۾ سج جي کي مختلف خطن ۾ گهٽ وڌ گرهڻ لڳندو آهي. جيڪڏهن توهان اهڙي علائقي ۾ آهيو، جيڪو چنڊ جي لنگهه ڀرسان هجي، اُتي جُزوي گرهڻ جو اهڙو ته خوبصورت منظر ڏسڻ لاءِ ملندو آهي، جيئن پهريون چنڊ بنهه هوندو آهي، اتي وري سج بلڪل ايئن سنهو احمري نظر ايندو آهي.
انيولر يا گولائون سج گرهڻ/باهه جي رنگ: انيولر گرهڻ جيتوڻيڪ ورلي ٿيندو آهي، پر منظر ايڏو ته ڪمال جو هوندو اٿس، جو جيڪڏهن گرهڻ لاءِ ٺاهيل عينڪون پائي ڏسون ته اکيون ٺري پونديون. هن گرهڻ جي موقعي تي آسمان ڪنهن حد تائين ڪارو ٿي ويندو آهي، پوءِ جيترو وڏيڪ سج نظر ايندو، اوتري وڌيڪ دلفريب قسم جي ڪائونٽرفيٽ ٽوائلائيٽ يا شفق جي لالاڻ ترورا ڏيندي آهي. جيتوڻيڪ گولائون گرهڻ، پوري گرهڻ جهڙو ئي آهي، هتي به چنڊ سج جي مرڪز مان گذرندي نظر ايندو آهي. فرق رڳو ايترو آهي ته چنڊ ننڍڙو هجڻ ڪري سج جي ڊسڪ پوري ناهي ڍڪجي سگهندي، ڇاڪاڻ جو چنڊ بيضوي شڪل ۾ ڌرتي جي چوڌاري ڦيرو ڏيندو آهي ۽ ان جي فاصلي ۾ 2 لک21 هزار 457 ميلن کان 2 لک 52 هزار 712 ميلن تائين فرق اچي سگي ٿو. پر چنڊ جي امبرا جو تاريڪ پاڇو (ڪرنڊي يا ڪون جهڙي) وڌ ۾ وڌ 2 لک 35 هزار 700 ميلن تائين وڌي سگهي ٿو. اها ايوريج ڌرتي کان چنڊ تائين واري فاصلي کان گهٽ آهي.
سو، جيڪڏهن چنڊ گهڻي فاصلي تي آهي ته امبرا جو ٻاهريون ڇيڙو به ڌرتيءَ تائين نٿو پهچي، اهڙي صورتحال ۾ وري جيڪڏهن گرهڻ ٿئي ٿو ته اينٽمبرا (Antumbra) زمين سان ميلاپ ڪري ٿو، ان کي امبرا جو نظرياتي تسلسل ليکيو ويندو آهي. اينٽمبرا بنيادي طور تي چنڊ جي امبرا جو ڇڊو پاڇو آهي، جيڪو به مخروطي شڪل ۾ ڌرتي تي ڪرندو آهي. هاڻي جيڪو علائقو اينٽمبرا جي زون ۾ اچي ٿو، اتي مٿي ڏسڻ سان امبرا جي ٻئي پاسي جي جهلڪ ايندي ۽ سج جو پورو نه ڍڪجي وڃڻ جي نتيجي ۾ چنڊ جي چوڌاري هڪ باهه جي رنگ ٺهي ويندي آهي. هڪ جاءِ تي وري سج ايترو نظر ايندو آهي جو ڄڻ ته ڪنهن منڊي کي لڳل هيرو چمڪاٽ ڪندو هجي، اهو ڪيڏو نه خوبصورت نظارو هوندو.
هائبرڊ سج گرهڻ: ان کي انيولر-ٽوٽل گرهڻ به سڏيو ويندو آهي. هي خاص قسم جو سج گرهڻ تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن ڌرتي کي چنڊ تمام گهڻو ويجهو هوندو آهي ۽ امبرا جي ڌرتي تي ڪرڻ واري حد جي بنهه ويجهو هوندو آهي. گهڻو ڪري اهڙين حالتن ۾ هائبرڊ گرهڻ انيولر جيان شروع ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ جو امبرا جي ڇيڙي يا مهڙ کي ڌرتي تائين پهچڻ ۾ تمام ٿورو وقت لڳندو آهي. ان کانپوءِ وري اهو پوري سج گرهڻ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ جو ڌرتي جي گولائيءَ مٿي وڃي چنڊ جي پاڇي ڇيڙي سان ميلاپ ڪندي آهي ۽ سج پورو ڍڪجي ويندو آهي، آخر ۾ گرهڻ باهه جي چوڙيءَ جو مهانڊو ٺاهي ختم ٿي ويندو آهي. هن گرهڻ کي ٻهروپيو به تڏهن سڏيو ويندو آهي، جو گهڙي گهڙي پنهنجو روپ تبديل ڪري ٿو.
سج گرهڻ ڏسڻ وقت احتياطي اپاءَ: ماهرن جو چوڻ آهي ته سج گرهڻ جو منظر عام اک سان نه ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ جو ان سان ماڻهو انڌو به ٿي سگهي ٿو. باقي سج گرهڻ جي خطرناڪ نقصانن وارا وهم اجايا آهن، سج ته هونئن به سدائين خطرناڪ رهيو آهي، سج مستقل طور اهڙا شعاع اوڳاڇيندو آهي، جيڪي توهان جي اکين کي نقصان پهچائي سگهن ٿا. پر ڇا ڪجي، عام حالتن ۾ به ته ماڻهو سج کي کن پل لاءِ ڏسڻ جي همت نٿو ساري سگهي، گرهڻ وقت ئي ڪجهه ڏسڻ لاءِ ملي ٿو، سو ڪيئن اکين کان وڃائجي. تنهن ڪري ماهرن صلاح ڏني آهي ته سج گرهڻ وقت پن هول ڪئميرا جو استعمال ڪريو، اها ته اهڙي سولي آهي جو ماڻهو گهر ويٺي سج گرهڻ جو نظارو ڪري سگهي ٿو، ٻيو وري اڇي پني تي ٽيلي اسڪوپ ۽ دوربيني جو به استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهو ڌيان ۾ رکڻ گهرجي ته گرهڻ وقت سج جي ان حصي کي سڌو بلڪل نه ڏسڻو آهي، جيڪو روشن هجي يا وري ان جو روشن ڇيڙو ظاهر هجي. پن هول آئينو به استعمال ڪري سگهجي ٿو، سولر فلٽر عينڪون ملنديون آهن، اهي ڪٿان خريد ڪري چنڊ گرهڻ جو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. سج گرهڻ جو منظر ڏسڻ وقت احتياط ڪرڻ لازمي آهي.
(جيو رائو/اسپيس مئگزين)

This entry was posted in Technology. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *