تازا ترين
  • *ٽنڊوباگو ويجهو زمين جي تڪرار تان جهيڙو،8ڄڻا زخمي، اسپتال منتقل *ڳوٺ علي ترڪ ۾ ٻن ڌرين ۾ جهيڙي دوران 4 عورتن سميت 8 ڄڻا زخمي ٿي پيا *
  • وارهه ويجهو ٻن موٽرسائيڪلن ۾ ٽڪر، پيرسن فوت ٿي ويو *ماستر لاڙو وٽ حادثي ۾ پيرسن غلام مصطفيٰ گوگاڻي چانڊيو زخمي ٿي پيو *زخمي پيرسن لاڙڪاڻي جي اسپتال ۾ زخمن جا سور نه سهندي فوت ٿي ويو *
  • *سپريم ڪورٽ ۾ شهباز شريف خلاف مني لاندرنگ ڪيس، شريڪ جوابدارن جي اپيل تي ٻڌڻي *عدالت جوابدار فضل داد عباسي ۽ شعيب قمر جي ضمانت جي اپيل تي ٻڌڻي ڪئي *سپريم ڪورٽ ٻنهي جوابدارن جي ضمانت واري درخواست تي نيب کي نوٽيس جاري ڪري ڇڏيا *ٻنهي جوابدارن تي شهباز شريف لاءِ سهولتڪاري ۽ مني لانڊرنگ جو الزام آهي*
  • *روشن سنڌ منصوبو ڪرپشن ڪيس: سنڌ جو وڏو وزير مراد علي شاهه نيب اسلام آباد آڏو پيش *نيب ٽيم طرفان جعلي بئنڪ اڪائونٽس ڪيس جي حوالي سان به وڏي وزير کان پُڇاڳاڇا * نيب طرفان وڏي وزير مراد علي شاهه آڏو سوالنامو پيش ڪيو ويو *
  • *فيض گنج ۾ پيٽرول پمپ مالڪن حڪومتي فيصلي کي ٿڏي ڇڏيو، وڌيڪ اگهه تي پيٽرول جو وڪرو *پمپ مالڪن پاران پيٽرول جو في ليٽر 77 کان 78 روپيا ۾ وڪرو،عوام سخت پريشان *
  • *تنگواڻي ۾ پئٽرول سستو ٿيڻ بعد پيٽرول پمپ بند *پئٽرول نه ملڻ سبب صارفين سخت پريشاني جو شڪار *
  • *ملڪ ۾ پيٽرول سستو ٿيڻ کانپوءِ بحران پيدا ٿي ويو، ڪراچي سوڌو ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ پيٽرول پمپ بند، عوام پريشان*
  • *چونڊڪو ۾ رولو ڪتن نينگري کي ڏاڙهي زخمي ڪري ڇڏيو *10ورهين جي ثمينا ڌي گلاب خاصخيلي کي اسپتال منتقل ڪيو ويو *نارو ۾ ٽن مهينن دوران ڪتن جي ڏاڙهيلن جو انگ500 ٿي ويو *
  • *بخشاپور ويجهو نوجوان کي رولو ڪتن ڏاڙهي زخمي ڪري ڇڏي *ڳوٺ محمد نواز چاچڙ واسي 24ورهين جي محراب علي چاچڙ کي رولو ڪتن ڏاڙهي وڌو *
  • *جوابدار گرفتار نه ٿيڻ خلاف مقتول ڀائرن جا پڪا چنا وٽ روڊ تي لاش رکي ڌرڻو هنيو ويو*
  • *پڪا چنا ڀرسان عورتن جي جهيڙي بعد جوابدارن فائرنگ ڪري 2 ڀائرن کي قتل ڪيو هو*
  • *سيوهڻ ڀرسان سڱاوتي تڪرار تان قتل ڪيل 2 ڀائرن جي جنازي نماز ادا، وارثن جو لاش رکي ڌرڻو*

سج گرهڻ جون حيران ڪندڙ حقيقتون ۽ موهيندڙ چهرا سج گرهڻ بابت روايتون ۽ وهم اجايا آهن، پر ڏسڻ وقت احتياطي اپاءِ لازمي وٺڻ گهرجن ……ترجمو: زوهيب سومرو

سج گرهڻ تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن چنڊ مدار ۾ ڦيرو ڏيندي سج ۽ ڌرتي جي وچ ۾ اچي وڃي ۽ پوءِ سج جي روشنيءَ کي روڪي چنڊ پنهنجو پاڇو ڌرتيءَ جي گولي تي ڇڏيندو آهي. ايئن چنڊ جي پاڇي سان ڌرتيءَ تي ڏينهن جو به رات ٿي ويندي آهي. ٽنهي جي سڌي قطار ۾ اچڻ سان پورو سج گرهڻ (Total Solar eclipse) ٿيندو آهي، پر جزوي سج گرهڻ (Partial solar eclipse) ۽ گولائين گرهڻ (Annular solar eclipse) پويان ٻيا کوڙ سارا ڪارڻ آهن. حقيقت ۾ اهو آسماني ميڪانيات (Celestial mechanics) ۽ وقت جو حسين اتفاق آهي، جنهن ڪري گرهڻ برپا ٿيندو آهي. ساڍا 4 ارب سال کن اڳ جڏهن چنڊ ٺهيو، تڏهن کان اهو ڌرتي (سياري) کان وٿيرڪو ٿيندو پيو وڃي، سائنسدانن جي اندازي موجب هر سال اٽڪل 1.6 انچ يا 4 سينٽي مينٽر جيتري وڇوٽي ٿيندي آهي. آگسٽ 2019ع ۾ پورو سج گرهڻ ٿيو هو، تنهن وقت ڌرتيءَ کان پري چنڊ آسمان ۾ ان جاءِ تي اچي بيٺو، جتي چنڊ جي سائيز سج جيتري ٿي وئي، ايئن چنڊ پويان سج سڄو سارو لڪي ويو ۽ پورو گرهڻ ٿيو، پر سدائين ايئن نه ٿيندو آهي. اڄوڪو، يعني 26 ڊسمبر 2019ع وارو سج گرهڻ اصل ۾ گولائون گرهڻ يا باهه واري چوڙي(Ring of fire eclipse) آهي. ايشيا جي ڪجهه ملڪن ۾ جزوي ۽ ٻين ملڪن ۾ وري گولائين گرهڻ جو منظر برپا ٿيو، پر ايئن ڇو ٿيندو آهي؟ سج گرهڻ 4 قسم آهن. پورو، گولائون، جزوي ۽ هائبرڊ (ٻهروپيو) گرهڻ.
پورو سج گرهڻ: 86 لک 4 هزار ميلن تائين پکڙيل پيٽ وارو سج پتڪڙي چنڊ جي ڀيٽ ۾ 4 سئو ڀيرا وڏو آهي، وري چنڊ جي ڀيٽ ۾ ڌرتيءَ کان 4 سئو ڀيرا وڌيڪ پري به آهي. بيضوي نموني چوڌاري چڪر ڏيڻ جي ڪري انهي فاصلي ۾ گهٽ وڌائي ٿيندي آهي، يعني ڌرتيءَ کي چنڊ ڪڏهن گهڻو ويجهو ته ڪڏهن پري ٿيندو آهي. فلڪياتي جسمن جي ڦيري ۽ فاصلي واري لڪير ان وقت ٽٽندي آهي، جڏهن سج، چنڊ ۽ ڌرتيءَ جي هڪ سڌي قطار ٺهي وڃي. هونئن ته نئين چنڊ جو نظر اچڻ تمام گهڻو ڏکيو هوندو آهي، ان لاءِ عيد وارو چنڊ واضح مثال آهي. پر گرهڻ جي موقعي تي سج جي ڊسڪ کي پوري طرح سان پسمنظر ۾ لڪائڻ کانپوءِ اهو نئون چنڊ نروار ٿيندو آهي. سائنسدانن پوري سج گرهڻ جي ايوريج 18سال ٻڌائي آهي، مطلب انهي عرصي ۾ ڪنهن نه ڪنهن خطي ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پورو سج گرهڻ ٿيندو آهي. پوري سج گرهڻ جا 2 پاڇا ٿيندا آهن، امبرا چنڊ جي پوري ۽ مرڪزي پاڇي کي سڏيو وڃي ٿو، ان جاءِ تي سج جي روشني پوري طرح ختم يا کڻي ايئن چئجي ته رڪجي ويندي آهي. پوري گرهڻ وقت سج جي روشني چنڊ تي مخروطي شڪل ۾ پوندي آهي، انهي چڪر ۾ چنڊ جو پاڇو به ڌرتيءَ تي مخروطي شڪل ۾ ڪرندو آهي. چنڊ جي انهي پاڇي جي پاڙ کي امبرا يا پورو پاڇو سڏيو ويندو آهي. امبرا کي وري جزوي پاڇي (Penumbra) جو ويڪرو گهيرو هوندو آهي. شيشي ۾ گاسيلٽ وجهڻ وقت دڪاندار جيڪا ڪرنڊي استعمال ڪندو آهي، اها پاڙ ۾ سنهي ۽ مهڙ تائين ٿوري ٿوري ويڪري ٿيندي ويندي آهي، پوري سج گرهڻ وقت به سج جي چنڊ تي روشني ۽ ڌرتيءَ تي چنڊ جو پاڇو ان ڪرنڊي جهڙو هوندو آهي. پنمبرا جي پاڇي جو منهن تمام ويڪرو هوندو آهي. پوري سج گرهڻ دوران بنيادي طور تي چنڊ جو امبرا يا پورو پاڇو ڌرتيءَ جي فضا سان ميلاپ ڪندو آهي. انهي ٿورڙي گهڙي ۾ به هڪ خوبصورت منظر ڏسڻ لاءِ ملندو آهي، اهو آهي سج جو ڪورونا. اهو سج جو ٻاهريون يا ڇيڙي جو حصوآهي. پوري سج گرهڻ جي عمر تمام ٿوري هوندي آهي، ساڍا 7 منٽن تائين به ان جو جٽاءُ ٿيڻ وڏي ڳالهه آهي.
جزوي سج گرهڻ: جزوي سج گرهڻ تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن چنڊ جي اڳيان اچڻ کانپوءِ ڌرتيءَ تي پنمبرا يا جزوي پاڇو پوندو آهي، اهڙي حالت ۾ سج جو ٿورو يا گهڻو حصو ضرور ظاهر هوندو آهي. البته سج جو ڪيترو حصو بچي ٿو، اهو ان وقت جي گرهڻ جي حالتن تي ٿو. عام طور تي پنمبرا ڌرتيءَ جي قطبي خطي تي پنهنجي جهلڪ ڏيندو آهي، جيڪڏهن ڪو علائقو قطبي خطن کان ٻاهر آهي ۽ پوءِ به پنمبرا جي زون ۾ آهي، تڏهن به ان علائقي ۾ به سج جي ننڍڙي ڪٻ کان وڌيڪ گرهڻ نظر نه ايندو، جزوي گرهڻ وقت چنڊ ۽ سج وچ ۾ هزارين ميلن جيتري وٿي اچي ويندي آهي، اهڙي حالت ۾ سج جي کي مختلف خطن ۾ گهٽ وڌ گرهڻ لڳندو آهي. جيڪڏهن توهان اهڙي علائقي ۾ آهيو، جيڪو چنڊ جي لنگهه ڀرسان هجي، اُتي جُزوي گرهڻ جو اهڙو ته خوبصورت منظر ڏسڻ لاءِ ملندو آهي، جيئن پهريون چنڊ بنهه هوندو آهي، اتي وري سج بلڪل ايئن سنهو احمري نظر ايندو آهي.
انيولر يا گولائون سج گرهڻ/باهه جي رنگ: انيولر گرهڻ جيتوڻيڪ ورلي ٿيندو آهي، پر منظر ايڏو ته ڪمال جو هوندو اٿس، جو جيڪڏهن گرهڻ لاءِ ٺاهيل عينڪون پائي ڏسون ته اکيون ٺري پونديون. هن گرهڻ جي موقعي تي آسمان ڪنهن حد تائين ڪارو ٿي ويندو آهي، پوءِ جيترو وڏيڪ سج نظر ايندو، اوتري وڌيڪ دلفريب قسم جي ڪائونٽرفيٽ ٽوائلائيٽ يا شفق جي لالاڻ ترورا ڏيندي آهي. جيتوڻيڪ گولائون گرهڻ، پوري گرهڻ جهڙو ئي آهي، هتي به چنڊ سج جي مرڪز مان گذرندي نظر ايندو آهي. فرق رڳو ايترو آهي ته چنڊ ننڍڙو هجڻ ڪري سج جي ڊسڪ پوري ناهي ڍڪجي سگهندي، ڇاڪاڻ جو چنڊ بيضوي شڪل ۾ ڌرتي جي چوڌاري ڦيرو ڏيندو آهي ۽ ان جي فاصلي ۾ 2 لک21 هزار 457 ميلن کان 2 لک 52 هزار 712 ميلن تائين فرق اچي سگي ٿو. پر چنڊ جي امبرا جو تاريڪ پاڇو (ڪرنڊي يا ڪون جهڙي) وڌ ۾ وڌ 2 لک 35 هزار 700 ميلن تائين وڌي سگهي ٿو. اها ايوريج ڌرتي کان چنڊ تائين واري فاصلي کان گهٽ آهي.
سو، جيڪڏهن چنڊ گهڻي فاصلي تي آهي ته امبرا جو ٻاهريون ڇيڙو به ڌرتيءَ تائين نٿو پهچي، اهڙي صورتحال ۾ وري جيڪڏهن گرهڻ ٿئي ٿو ته اينٽمبرا (Antumbra) زمين سان ميلاپ ڪري ٿو، ان کي امبرا جو نظرياتي تسلسل ليکيو ويندو آهي. اينٽمبرا بنيادي طور تي چنڊ جي امبرا جو ڇڊو پاڇو آهي، جيڪو به مخروطي شڪل ۾ ڌرتي تي ڪرندو آهي. هاڻي جيڪو علائقو اينٽمبرا جي زون ۾ اچي ٿو، اتي مٿي ڏسڻ سان امبرا جي ٻئي پاسي جي جهلڪ ايندي ۽ سج جو پورو نه ڍڪجي وڃڻ جي نتيجي ۾ چنڊ جي چوڌاري هڪ باهه جي رنگ ٺهي ويندي آهي. هڪ جاءِ تي وري سج ايترو نظر ايندو آهي جو ڄڻ ته ڪنهن منڊي کي لڳل هيرو چمڪاٽ ڪندو هجي، اهو ڪيڏو نه خوبصورت نظارو هوندو.
هائبرڊ سج گرهڻ: ان کي انيولر-ٽوٽل گرهڻ به سڏيو ويندو آهي. هي خاص قسم جو سج گرهڻ تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن ڌرتي کي چنڊ تمام گهڻو ويجهو هوندو آهي ۽ امبرا جي ڌرتي تي ڪرڻ واري حد جي بنهه ويجهو هوندو آهي. گهڻو ڪري اهڙين حالتن ۾ هائبرڊ گرهڻ انيولر جيان شروع ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ جو امبرا جي ڇيڙي يا مهڙ کي ڌرتي تائين پهچڻ ۾ تمام ٿورو وقت لڳندو آهي. ان کانپوءِ وري اهو پوري سج گرهڻ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ جو ڌرتي جي گولائيءَ مٿي وڃي چنڊ جي پاڇي ڇيڙي سان ميلاپ ڪندي آهي ۽ سج پورو ڍڪجي ويندو آهي، آخر ۾ گرهڻ باهه جي چوڙيءَ جو مهانڊو ٺاهي ختم ٿي ويندو آهي. هن گرهڻ کي ٻهروپيو به تڏهن سڏيو ويندو آهي، جو گهڙي گهڙي پنهنجو روپ تبديل ڪري ٿو.
سج گرهڻ ڏسڻ وقت احتياطي اپاءَ: ماهرن جو چوڻ آهي ته سج گرهڻ جو منظر عام اک سان نه ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ جو ان سان ماڻهو انڌو به ٿي سگهي ٿو. باقي سج گرهڻ جي خطرناڪ نقصانن وارا وهم اجايا آهن، سج ته هونئن به سدائين خطرناڪ رهيو آهي، سج مستقل طور اهڙا شعاع اوڳاڇيندو آهي، جيڪي توهان جي اکين کي نقصان پهچائي سگهن ٿا. پر ڇا ڪجي، عام حالتن ۾ به ته ماڻهو سج کي کن پل لاءِ ڏسڻ جي همت نٿو ساري سگهي، گرهڻ وقت ئي ڪجهه ڏسڻ لاءِ ملي ٿو، سو ڪيئن اکين کان وڃائجي. تنهن ڪري ماهرن صلاح ڏني آهي ته سج گرهڻ وقت پن هول ڪئميرا جو استعمال ڪريو، اها ته اهڙي سولي آهي جو ماڻهو گهر ويٺي سج گرهڻ جو نظارو ڪري سگهي ٿو، ٻيو وري اڇي پني تي ٽيلي اسڪوپ ۽ دوربيني جو به استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهو ڌيان ۾ رکڻ گهرجي ته گرهڻ وقت سج جي ان حصي کي سڌو بلڪل نه ڏسڻو آهي، جيڪو روشن هجي يا وري ان جو روشن ڇيڙو ظاهر هجي. پن هول آئينو به استعمال ڪري سگهجي ٿو، سولر فلٽر عينڪون ملنديون آهن، اهي ڪٿان خريد ڪري چنڊ گرهڻ جو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. سج گرهڻ جو منظر ڏسڻ وقت احتياط ڪرڻ لازمي آهي.
(جيو رائو/اسپيس مئگزين)

This entry was posted in Technology. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *